قلعه قهقهه با وجود امکانات طبیعی و اندکی تغییر به دست بشر، دژی مستحکم و دست نیافتنی و محلی امن جهت نگهداری خزاین و جواهرات سلطنتی و شورشیان خطرناک و زندانیان سیاسی بوده ‌است.


ساوالان خبر (savalankhabar.ir)

 

 شاید این شعر را جایی خوانده یا از کسی شنیده باشید
از گردش چرخ واژگون می‌گریم                 و از جور زمانه بین که چون می‌گریم
با قد خمیده چون صراحی شب و روز        در قهقهه‌ام و لیک خون می‌گریم

این شعر را خان احمد گیلانی، والی گیلان وقتی که در قلعه قهقهه بود سروده است تا بتواند نظر شاه طهماسب را جلب کرده و از زندان آزاد شود، در جواب وی به دستور شاه طهماسب یکی از درباریان چنین نوشته است

آن روز که کارت همگی قهقهه بود        با رای تو رای سلطنت صد مهه بود
امروز در این قهقهه با گریه بساز        کان قهقهه را نتیجه این قهقهه بود

این حکایت یکی از دهها حکایت معروف در خصوص قلعه قهقهه است، زندان مخوفی که علی‌رغم نام با مسمایش، خنده در آن راه نداشت.

قلعه قهقهه، جایی است که هم اکنون به محلی برای گردش و تفریح بدل شده و هر روز میزبان جمع کثیری از گردشگران بخصوص خانواده‌های شهرهای اطراف است. زمانی شنیدن نامش لرزه بر اندام همگان می انداخت.

قلعه قهقهه در بخش ارشق، ما بین روستای گنچویه و قره آغاج کلان از توابع در ۸۵ کیلومتری شمال شرقی شهرستان مشگین شهر در استان اردبیل قرار دارد و از آثار دوره صفویه به حساب می‌آید

این دژ به دلیل اینکه محل زندانی شدن افراد سیاسی مهمی، مانند شاهزادگان صفوی در زمان گذشته بوده‌است در تاریخ شهرت بسیاری دارد.

در زمان جنگ‌های ایرانی و عثمانی خزاین شاهان صفوی در این قلعه نگهداری و حفاظت می‌شده است و اهمیت آن از اواخر دوره صفویه بتدریج کمتر شده و در دوره قاجاریه به یکباره متروکه شده است.

این قلعه در تپه سنگی به ارتفاع تقریبی ۱۰۰۰ هزار متر از زمین‌های اطراف قرار داشته و اطراف آن را با حصار مستحکم و غیر قابل نفوذ احداث نموده‌اند که با گذشت سالیان دراز هم اکنون نیز ورود به آن تقریباً غیر ممکن بوده و فقط در شرایط جوی مناسب امکان‌پذیر است.

قلعه قهقهه در منطقه قره داغ و با ارتفاع تقریبی ۲۵۰۰ متر از سطح دریا، دیوارهای بلند طبیعی و در میان صخره‌ها واقع شده است و دور تا دور قلعه پرتگاه خطرناک و عمودی شکلی وجود دارد.

طبق تحقیقات باستان شناسی به عمل آمده استقرار در این قلعه به دوران قبل از اسلام می‌رسد. در زمان بابک و صفویه از اهمیت بسزایی برخوردار بوده و سال‌ها به‌ عنوان خزانه سلطنتی و مهم‌ترین زندان مورد استفاده قرار گرفته است.

این قلعه تبعیدگاه مجرمان سیاسی و به عنوان زندانی مهم در عصر صفویان مورد استفاده قرار می‌گرفته است. از نظر لغوی قهقهه به معنای آواز بلند در خنده‌ و نیز به معنای آواز کبک می‌باشد.مهمترین زندانی قلعه قهقهه اسماعیل میرزا فرزند شاه طهماسب یکم صفوی است یا به عبارت دیگر شاه اسماعیل دوم دومین پسر ارشد شاه طهماسب یکم سلطان قزلباش‌ها است.

در سال ۹۶۹ ق، سام میرزا از شاه طهماسب یکم خواست که او را به خراسان بفرستد. شاه نیز موافقت کرد. به گزارش ساوالان خبر،اما بعد به تحریک مغرضان پشیمان شد و سام میرزا را با دو پسر خردسالش به دژ قهقهه فرستاد. سرانجام در سال ۹۷۴ق، به دستور شاه طهماسب، سام میرزا و پسرانش را به همراه پسران القاس میرزا که در آن دژ بودند، به قتل رساندند.

وقایع و حوادثی که مورخین در مورد قلعه قهقهه ذکر کرده اند بیش‌تر مربوط به دوران صفویه است اما این بدان معنی نیست که این قلعه در دوره صفویه ساخته شده است. طبق تحقیقات باستان شناسی به عمل آمده استقرار در این قلعه به دوران قبل از اسلام می رسد، اما در زمان بابک و صفویه از اهمیت به سزایی برخوردار بوده و سال‌ها به‌ عنوان خزانه سلطنتی و مهم‌ترین زندان مورد استفاده قرار گرفته است. هم‌‌چنین این قلعه در عصر شاه طهماسب اول صفوی‌، یکی از پر رونق‌ترین اعصار خود را گذرانده است‌.

در فصل بهار قلعه و اطراف آن بسیار سرسبز و پوشیده از گلهای شقایق می شود و از بالای قلعه فرشی سبز و رنگین دیدگان را می نوازد.

 

قلعه قهقهه
 موقعیت قهقهه

تنها راه استحصال آب در این دژ ، جمع آب‌های سطحی حاصل از آب باران و بارش برف است که دژبانان و یا ساکنان برای اندوختن آب حفره‌هایی در دل سنگ کنده‌اند که ۵ مخزن و ۱۱ آب انبار در قسمت غربی قلعه از آن جمله‌ است. هر حصار دارای دروازه است و حصار اصلی آن دارای ۴ برج بوده و دروازه آن دو برج ۵ ضلعی با طاق هلالی، بعد از دروازه راهروی درازی به اتاق هلالی دارد. زندان قلعه، فضایی است در بدنه بالایی کوه که ۳ قسمت آن به پرتگاه و به‌ سوی دره ای ۸۰ متری است . دیده‌بانی قلعه ۸ ضلعی با برج ۸ ضلعی است که در شمال‌غرب آن واقع شده است.

بلندترین بخش دژ قسمت جنوبی آن است. آثاری در این قسمت دیده می‌شود که حکایت از وجود یک ساختمان ۲۲×۲۴ متری دارد که هم اکنون با خاک یکسان شده‌ و به احتمال قوی جایگاه نگهبانان بوده‌است؛ چرا که این قسمت به طور کامل به قلعه و دره‌های همجوار اشراف دارد. این ساختمان با ملات گچ آهگ و آجر ساخته شده  ‌است.به گزارش ساوالان خبر، این دژ شامل سه دیوار یا سه حصار متداخل است و حصار چهارم به عنوان زندان از آن استفاده می‌شده است. تنها مسیر صعود به قلعه از مسیر شمال شرقی است که پس از حدود یک ساعت پیمایش مسیر می‌توان به ورودی قلعه رسید. این ورودی، راهرویی با طاق جناقی است که از سنگ و آجر ساخته شده و از آن به محوطه قلعه راه وجود دارد. زندان دژ در منتها الیه قسمت شرقی قلعه واقع شده و راه ورودی آن حفره‌ای طبیعی است که در دل تخته سنگی عظیم و قطور وجود دارد و با قراردادن سنگی دیگر در مقابل آن، همچون در، زندان را محصور می‌کردند.

قلعه قهقهه با وجود امکانات طبیعی و اندکی تغییر به دست بشر، دژی مستحکم و دست نیافتنی و محلی امن جهت نگهداری خزاین و جواهرات سلطنتی و شورشیان خطرناک و زندانیان سیاسی بوده ‌است.

این قلعه در تپه سنگی به ارتفاع تقریبی ۱۲۰۰  متر از سطح دریا و ۳۰۰ متر از زمین مجاور قرار دارد و اطراف آن را با حصار مستحکم و غیر قابل نفوذ احداث نموده‌اند که با گذشت سالیان دراز هم اکنون نیز ورود به آن تقریباً غیر ممکن بوده و فقط در شرایط جوی مناسب امکان‌پذیر است سطح قلعه حدود ۵ هکتار (۱۰۰x۵۰۰) و اختلاف سطح در سطح فوقانی قلعه کمتر از ۳۰ متر است. تنها راه استحصال آب در این قلعه جمع آبهای سطحی حاصل از آب باران و بارش برف است که قلعه بانان و یا ساکنین جهت ذخیره سازی آب حفره‌هائی در دل سنگ کنده‌اند که از آن جمله تعداد چهار مخزن به قطر ۵ متر و به عمق متر در قسمت شمال شرقی و تعداد ۱۱ آب انبار به ابعاد ۵۰x۱۰x۲/۵در قسمت غربی قلعه از آن جمله‌اند. مرتفع‌ترین قسمت قلعه قسمت جنوبی آن است آثاری در این قسمت دیده می‌شود که حکایت از وجود یک ساختمان ۲۲x۲۴ متر که هم اکنون با خاک یکسان شده‌است و به احتمال قوی محل نگهبانان بوده چرا که از این قسمت اشراف کامل به قلعه و دره‌های همجوار را داراست که با ملات گچ آهگ و آجر ساخته شده بوده‌است.

این قلعه شامل سه دیوار یا سه حصار متداخل است و حصار چهارم بعنوان زندان از آن استفاده می‌شده تنها مسیر صعود به قلعه از مسیر شمال شرقی است که پس از حدود یک ساعت پیمایش به ورودی قلعه که راهروی است ساخته شده از سنگ و آجر با طاق جناقی و از آن به محوطه قلعه راه است که می‌شود به قله دسترسی پیدا کرد زندان قلعه در منتها الیه قسمت شرقی قلعه واقع شده و راه ورودی آن حفره‌ای است طبیعی که در دل تخته سنگ عظیم و قطور که با قراردادن سنگی دیگر در مقابل آن همچون در زندان را محصور می‌کرد.

قلعه قهقهه در زمان صفویان

قلعه قهقهه با وجود امکانات طبیعی و اندکی تغییر بدست بشری دژی مستحکم و دست نیافتنی و محلی امن جهت نگهداری خزائن و جواهرات سلطنتی و شورشیبان خطرناک و زندانیان سیاسی گشت. اسکندر بیگ مولف کتاب عالم آرای عباسی می‌نویسد:
«قهقهه قلعه‌ای عالی اساس واقع در قراجه داغ بر فراز قله کوه سنگی است که ساکنین آن با قلعه فلک الافلاک و نگهبانان آن با شب زنده داران فلک الافلاک همرازند>>. همچنین محمد یوسف واله اصفهانی مولف کتاب خلد برین چنین می‌نویسد: «نسیم سبک خیز را مجال عبور از حوالی قلعه قهقهه نیست».

زندانیان قلعه قهقهه

مهمترین زندانی قلعه فوق اسماعیل میرزا فرزند شاه تهماسب یکم صفوی است یا به‌عبارت دیگر شاه اسماعیل دوم دومین پسر ارشد شاه تهماسب یکم سلطان قزلباش‌ها است. وی مردی شجاع جنگجو و تیغ زن بی دریغ بود و بعلت زیاده روی در امورات پدری و گردن ندادن به فرامین پدر دستگیر و در قلعه قهقهه بمدت ۱۹ سال و ۶ ماه و ۲۱ روز و تا مرگ پدر در زندان مخوف دوام آورد و سرآنجام با گردش دوران پا به قدرت نهاد و بسیاری از کسان و خویشان را که در این مدت پا درمیانی نکرده بودنداز دم تیغ گذراند. از دیگر زندانیان قلعه مشهورترین آنها خان احمد گیلانی والی گیلان که در سال ۹۷۵ ق.به گزارش ساوالان خبر؛ بر اثر شورش دستگیر و در زندان قهقهه زندانی شد ولی چون والی گیلان بود شعر سروده و تسلیم شاه تهماسب کرد. از گردش چرخ واژگون می‌گریم و از جور زمانه بین که چون می‌گریم با قد خمیده چون صراحی شب و روز در قهقهه‌ام و لیک خون می‌گریم و در جواب یکی از ادبای دربار می‌نویسد:

آن روز که کارت همگی قهقهه بود  با رای تو رای سلطنت صد مهه بود

امروز در این قهقهه با گریه بساز   کان قهقهه را نتیجه این قهقهه بود

در سال ۹۲۲ هجری قمری امیرخان ترکمان حاکم تبریز که به سلطان محمد صفوی شوریده بود دستگیر و در زندان قهقهه زندانی شد و پادشاه صفوی آخرین خواسته او را اجابت کرده و معشوقه اش بی نظیر را همراه وی روانه زندان کرد و تا وا پسین لحظات عمر خود را در آن زندان سپری کرد.- مراد پاشای رومی و احمد پاشا دو تن از سرداران نظامی عثمانی ازدیگر زندانی قلعه قهقهه می‌باشند. همچنین در سال ۹۴۰ خ(۹۶۹ ق) سام میرزا از شاه تهماسب یکم خواست که او را به خراسان بفرستد؛ شاه نیز موافقت کرد، اما بعد به تحریک مغرضان پشیمان شد و سام میرزا را با دو پسر خردسالش به دژ قهقهه فرستاد. سرانجام در سال  ۹۴۵خ (۹۷۴ ق) به دستور شاه تهماسب، سام میرزا و پسرانش را به همراه پسران القاس میرزا که در آن دژ بودند، به قتل رساندند. در سال ۱۰۱۸ هجری قمری در ۲۴ سال سلطنت شاه عباس زندانیان زندان با استفاده از فرصت نگهبان را گشته و زندان را به تصرف خود در آورده و این زندانیان که بیشتر از کردها و عثمانیها بودند و بزرگ آنها مصطفی پاشا و احمد پاشا و کورحسن بودند بمدت دو ماه زندان را در تصرف خود داشتند تا با میانجیگری خواجه مقصود علی با اعلام عفو و وعده شورش را خوابانید و قلعه را به تصرف خود درآورد.

مصالح ساختمانی آن عبارتند از سنگ‌های رسوبی به رنگ‌های کرم و آجری با ملاط گچ و آهک‌.

زندان قلعه فضایی است در بدنه بالایی کوه که ۳ قسمت آن به پرتگاه و به‌ سوی دره ای ۸۰ متری است. قلعه دارای ۵ استخر است و دیده بانی ۸ ضلعی در شمال غرب با برج ۸ ضلعی دارد.

قلعه قهقهه دربخش ارشق مشگین شهر مابین روستای گنجویه وقره آغاج واقع شده است واین قلعه دارای ۵استخر و دیده بان ۸ضلعی است.

راه ورودی قلعه قهقهه ازضلع شمالی آن می باشد و این قلعه ازدیرباز به قلعه نظامی مطرح بوده و بر ارتفاع کوهی بلند جای گرفته است.

مصالح به کاربرده شده درقلعه قهقهه شامل سنگ های رسوبی به رنگ های کرمی وآجری باملاط و گچ و آهک است و این قلعه درتپه سنگی به ارتفاع هزارمتر از زمین های اطراف قرار دارد.

قلعه قهقهه مربوط به دوران صفوی است

به گفته کارشناسان میراث فرهنگی آثار برجامانده ازقلعه قهقهه مربوط به دوران صفوی است واین قلعه در این دوره محل زندانی افراد سیاسی مهم مانند شاهزادگان صفوی بود.

درزمان جنگ های ایران وعثمانی شاهان صفوی در قلعه نگهداری می شدند واین قلعه درتاریخ شهرت فراوانی دارد.

باگذشت سالیان دراز هم اکنون ورود به قلعه تقریبا غیرممکن بوده و فقط در شرایط جوی مناسب امکان پذیر می باشد.

ارتفاع ۲هزار و ۵۰۰ متری قلعه قهقهه ازسطح دریا

قلعه قهقهه ۲هزار ۵۰۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد و دیواره های بلند طبیعی این قلعه درمیان صخره ها واقع شده و دور قلعه پرتگاه خطرناک وعمودی شکل است .

طبق تحقیقات باستان شناسی به عمل آمده استقرار قلعه قهقهه به دوران قبل از اسلام می رسد و در زمان بابک و صفویه از اهمیت بسزایی برخوردار بود وساله ها به عنوان خزانه سلطنتی محسوب می شد .

ثبت ملی قلعه قهقهه مشگین شهر

فرماندار مشگین شهر گفت: قلعه قهقهه درسال۱۳۸۱توسط سازمان میراث فرهنگی به شماره ۶۱۹۲به فهرست آثار ملی رسیده است.

قلعه قهقهه به دلیل جاذبه های تاریخی همه ساله گردشگران زیاد داخلی وخارجی رادرخود جای داده و در ایام نوروز می تواند محل مناسبی برای گردشگران باشد.

قلعه قهقهه در سال ۱۳۸۱ توسط  سازمان میراث با شماره ۶۱۹۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

انتهای پیام/